Οι γορίλες μοιράζονται το DNA μας και μπορούν πραγματικά να αναγνωρίσουν τον ανθρώπινο συναισθηματικό πόνο. Καταγεγραμμένα περιστατικά δείχνουν ότι πλησιάζουν ανθρώπους που θρηνούν, κάθονται σιωπηλά δίπλα τους και ακουμπούν το χέρι τους στην πλάτη τους για να προσφέρουν παρηγοριά. Δεν πρόκειται για εκπαιδευμένη συμπεριφορά, αλλά για φυσική ενσυναίσθηση που ξεπερνά τα όρια των δύο ειδών.
Source: Gorillas Share Their Pain With Humans?
Συναισθηματική σύνδεση και κοινωνική ζωή των γοριλών
Η ικανότητα των γοριλών να κατανοούν τον πόνο ξεκινά από τη δική τους οικογενειακή δομή. Ζουν σε στενές ομάδες που ονομάζονται στρατεύματα (troops) και συνήθως καθοδηγούνται από έναν κυρίαρχο αρσενικό με ασημένια πλάτη (silverback). Μέσα σε αυτές τις ομάδες, οι σχέσεις καθορίζουν τα πάντα. Μια μητέρα γορίλας κρατά το μωρό της συνεχώς πάνω της τους πρώτους μήνες, το περιποιείται, το προστατεύει και κοιμάται έχοντάς το σφιχτά στο σώμα της.
Όταν ένα ορφανό μωρό χάνει τη μητέρα του από ασθένεια, λαθροθηρία ή γήρας, η ομάδα δεν αδιαφορεί. Άλλα θηλυκά αναλαμβάνουν τη φροντίδα του:
– Μεταφέρουν το ορφανό μωρό και το περιποιούνται.
– Μοιράζονται το φαγητό τους μαζί του.
– Το αφήνουν να κοιμηθεί πάνω στο σώμα τους τη νύχτα.
Ερευνητές στη Ρουάντα και το Κονγκό έχουν καταγράψει ορφανά που έδειχναν ξεκάθαρα σημάδια θλίψης. Ήταν αποσυρμένα, ήσυχα και αρνούνταν να φάνε, ακριβώς όπως τα παιδιά που θρηνούν. Η ομάδα μαζεύτηκε γύρω από το πληγωμένο ζώο, καθισμένη κοντά του και αγγίζοντάς το απαλά μέχρι να αλλάξει σταδιακά η συμπεριφορά του. Αυτή η επιλογή δεν ήταν ανεξέλεγκτο ένστικτο, αλλά συνειδητή συμπόνια.
Αυτή η ενσυναίσθηση δεν μένει μόνο μέσα στο είδος τους. Έχει εξελιχθεί επειδή ήταν βιολογικά χρήσιμη για την επιβίωση. Άνθρωποι και γορίλες μοιράζονται έναν κοινό πρόγονο που έζησε πριν από εκατομμύρια χρόνια σε κοινωνικές ομάδες. Αν ένα μέλος δεν καταλάβαινε τον φόβο του άλλου, έθετε την ομάδα σε κίνδυνο. Αν δεν αναγνώριζε τη θλίψη, δεν θα στήριζε μια μητέρα που έχασε το μικρό της. Το βιολογικό σύστημα που μας επιτρέπει να νιώθουμε τι περνάει ένα άλλο ον παραμένει ενεργό και στους δύο.
Πώς αντιδρούν οι γορίλες στη θλίψη μας
Η κατανόηση αυτής της συμπεριφοράς δείχνει πώς τα ζώα διαβάζουν τη γλώσσα του σώματος όταν κάποιος υποφέρει. Οι γορίλες δεν χρειάζονται λέξεις για να αντιληφθούν τη βαθιά στενοχώρια. Προσέχουν τις αλλαγές στη στάση: το καμπουριασμένο σώμα, το σκυμμένο κεφάλι και την έλλειψη της συνηθισμένης ενέργειας.
Στην πράξη, οι φροντιστές βλέπουν συγκεκριμένες αντιδράσεις όταν βρίσκονται σε κακή κατάσταση:
– Ένας γορίλας μπορεί να γίνει ξαφνικά ήσυχος και προσεκτικός μόλις ακούσει κάποιον να κλαίει.
– Μπορεί να τοποθετήσει το σώμα του ανάμεσα στον άνθρωπο και την υπόλοιπη ομάδα, λειτουργώντας σαν ασπίδα προστασίας.
– Διατηρεί σταθερή οπτική επαφή, κάνοντας το άτομο που πονάει να νιώθει ότι πραγματικά το βλέπουν και το καταλαβαίνουν.
Αυτές οι αντιδράσεις δεν εφαρμόζονται σε όλες τις καταστάσεις ούτε αναφέρονται για τυχαία άγρια ζώα που δεν γνωρίζουν τον άνθρωπο. Αφορούν κυρίως περιβάλλοντα όπου υπάρχει καθημερινή συνύπαρξη και επαφή, όπως καταφύγια και σταθμοί έρευνας.
Περιστατικά ενσυναίσθησης σε καταφύγια της Αφρικής
Στο καταφύγιο Virunga στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, οι φροντιστές εργάζονται καθημερινά με διασωθέντες γορίλες. Ένας φροντιστής που είχε χάσει μέλος της οικογένειάς του πήγε στη δουλειά φανερά συντετριμμένος. Μια ενήλικη θηλυκή τον πλησίασε αργά, κάθισε δίπλα του και έβαλε το χέρι της στην πλάτη του, μένοντας εκεί ακίνητη για αρκετά λεπτά χωρίς κανέναν ήχο.
Όπως τόνισε ο παρουσιαστής, δεν υπήρχε καμία ανταμοιβή με τροφή, ούτε κάποιο εκπαιδευμένο παράγγελμα. Παρόμοιες εμπειρίες έχουν αναφέρει πολλοί φροντιστές σε διάφορες εγκαταστάσεις προστασίας στην Αφρική, επιβεβαιώνοντας ότι το ζώο αντιλαμβάνεται την ανθρώπινη στενοχώρια με τρόπο που μοιάζει με τη συμπεριφορά ενός καλού φίλου.
Τι αφήνει ανοιχτό το βίντεο (leaves open)
Η παρουσίαση εστιάζει στην ενσυναίσθηση, αλλά αφήνει αρκετά πρακτικά και επιστημονικά ερωτήματα αναπάντητα:
- Το βίντεο δεν αναφέρει πώς ακριβώς πρέπει να συμπεριφερθεί ένας άνθρωπος αν συναντήσει έναν άγριο γορίλα 400 λιβρών στο δάσος.
- Δεν δίνονται στοιχεία για το ποιο είναι το οικονομικό κόστος λειτουργίας ή υποστήριξης των καταφυγίων, όπως αυτό στο Virunga.
- Δεν εξηγείται πόσος χρόνος καθημερινής επαφής χρειάζεται για να αναπτυχθεί αυτό το επίπεδο εμπιστοσύνης ανάμεσα σε έναν φροντιστή και ένα ζώο.
- Το υλικό δεν διευκρινίζει τι πρέπει να γίνει αν ένας γορίλας αντιδράσει με επιθετικότητα αντί για συμπόνια σε μια έντονη ανθρώπινη συναισθηματική κατάσταση.
Frequently Asked Questions
Πόσο κοινό DNA έχουν οι άνθρωποι με τους γορίλες;
Οι άνθρωποι μοιράζονται το DNA τους με τους γορίλες. Αυτή η εξαιρετικά στενή βιολογική συγγένεια εξηγεί γιατί έχουμε κοινά χαρακτηριστικά στην κοινωνική ζωή, στην οικογένεια και στην έκφραση των συναισθημάτων.
Πώς αντιδρά η ομάδα όταν πεθαίνει μια μητέρα;
Η ομάδα δεν μένει αδιάφορη. Άλλα θηλυκά αναλαμβάνουν αμέσως το ορφανό μωρό, το κουβαλούν, το περιποιούνται, μοιράζονται την τροφή τους και το αφήνουν να κοιμάται πάνω τους τη νύχτα μέχρι να ξεπεράσει τη θλίψη του.
Είναι εκπαιδευμένη η παρηγορητική συμπεριφορά των γοριλών;
Όχι, δεν είναι εκπαιδευμένη συμπεριφορά. Στα καταγεγραμμένα περιστατικά των καταφυγίων, τα ζώα δεν έλαβαν κάποια εντολή, ούτε υπήρξε ανταμοιβή με τροφή. Ήταν μια αυθόρμητη αντίδραση στη θλιμμένη στάση του ανθρώπινου σώματος.
Γιατί αναπτύχθηκε η ενσυναίσθηση σύμφωνα με την εξέλιξη;
Η ενσυναίσθηση εξελίχθηκε επειδή ήταν απαραίτητη για την επιβίωση των κοινωνικών ειδών. Ένα μέλος που δεν μπορούσε να διαβάσει τον φόβο ή τη θλίψη των άλλων αποτελούσε κίνδυνο για ολόκληρη την ομάδα.
Την επόμενη φορά που θα νιώσετε ότι κανείς δεν καταλαβαίνει το βάρος που κουβαλάτε, θυμηθείτε αυτή την κοινή αρχαία κληρονομιά. Μπορείτε να αλλάξετε τον τρόπο που βλέπετε τη μοναξιά σας, γνωρίζοντας ότι η ανάγκη για επαφή και παρηγοριά είναι βαθιά ριζωμένη στη βιολογία μας εδώ και εκατομμύρια χρόνια.